Baş dönmesi ve vertigo
Baş dönmesi ve vertigo yetişkinlerin yılda yaklaşık %15–20’sini etkiler. Sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da, baş dönmesi ve vertigo farklı hislerdir. Baş dönmesi, kişiye göre anlamı değişebilen genel bir terimdir. Kişi kendini sersemlemiş, dengesiz ya da bayılacak gibi hissedebilir. Vertigo yaşayan kişiler de hissi “baş dönmesi” diye tarif edebilir ama vertigo daha spesifiktir.
Vertigonun kesin tanımı yanlış bir hareket hissidir; bazı kişiler bunu kendisinin ya da etrafındaki dünyanın dönüyormuş gibi hissetmesi şeklinde tarif eder. Göz hareketleriyle birlikte olan baş dönmesi; sersemlik, dengesizlik ya da vertigo şeklinde hissedilebilir. Bu belirtileri olan kişiler altta yatan bir hastalığı işaret edebileceği için bir sağlık uzmanıyla görüşmelidir.
Göz Hareketleri Baş Dönmesine Nasıl Neden Olur?
İnsanların göz hareketi sırasında neden baş dönmesi yaşayabileceğini anlamak için önce gözlerin normalde nasıl hareket ettiğini bilmek gerekir. Gözler dört temel şekilde hareket eder: sakkadlar, düzgün izleme hareketleri, vestibülo-oküler hareketler ve vergens hareketleri.
Ani göz hareketleri
Bu hareketler “balistik” olarak da tarif edilir çünkü hareket başladıktan sonra göz yeni hedefe göre kendini ayarlayamaz. Ani göz hareketleri isteyerek yapılabilir ama gözler açıkken refleks olarak da gerçekleşir. Bu hareketler küçük (kitap okurken) ya da büyük (odada etrafa bakarken) olabilir.
Düzgün İzleme (Smooth Pursuit)
Düzgün izleme hareketleri sakkadlardan daha küçüktür ve hareket eden bir uyarıyı foveada (gözün en net gördüğü nokta) tutmak için yapılır. Makula retinanın (göz arkasının) küçük bir alanıdır ve yüzler ya da yazılar gibi detaylı nesneleri görmemizi sağlar. İnsanlar hareket eden bir uyarıyı takip edip etmeme konusunda seçme şansına sahiptir, bu yüzden düzgün izleme hareketleri istemlidir. Ancak çoğu insan, hareket eden bir hedef olmadan düzgün izleme yapmaya çalıştığında, sonunda sakkad yapmak zorunda kalır.
Vestibülo-Oküler Hareketler
Vestibülo-oküler göz hareketleri, baş hareketlerini telafi ederek gözleri çevresine göre sabit tutar. Bu hareketler refleksif yani bilinç dışıdır. Vücudun dengede kalmasından sorumlu olan iç kulaktaki vestibüler sistem, baş pozisyonundaki küçük ve hızlı değişiklikleri algılar ve hızlı düzeltici göz hareketleri başlatır. Vestibüler sistemin parçası olan yarım daire kanalları, baş hareket ederken sabit bir nesneye odaklanabilmek için gözlere başın ters yönüne hareket etmeleri gerektiğini bildirir.
Vergens Hareketleri
Vergens hareketleri, farklı uzaklıktaki hedeflerin her iki gözün foveasıyla hizalanmasını sağlar. İlk üç hareket tipinin aksine vergens hareketleri ayrışık hareketlerdir, yani gözleri farklı yönlere hareket ettirir. Özellikle gözlerin birbirine yaklaşarak veya uzaklaşarak daha yakın ya da daha uzak bir nesneye odaklanmasını sağlar. Vergens hareketleri, yakındaki bir nesneye ilginin tetiklediği üç görsel yanıttan biridir. Diğer ikisi merceğin uyum sağlaması (odaklama) ve pupilla daralmasıdır.
Göz Hareketleri ve Baş Dönmesi
Bu özel hareketleri kullanarak gözler vestibüler sistem ve bacak ile ayaklardaki proprioseptörlerle (konum ve hareketi algılayan reseptörler) birlikte çalışarak dengeyi korur. Bu üç bileşenden herhangi biri düzgün çalışmaz veya diğerleriyle iletişim kurmazsa baş dönmesi veya vertigo gelişebilir. Görsel tetikleyiciler, göz hareketi dahil, nedeniyle baş dönmesi, dengesizlik ve yönelim bozukluğu yaşandığında buna görsel vertigo denir.
Oküler Disfonksiyon
Göz hareketiyle birlikte baş dönmesine yol açan en sık durumlar iki gruba ayrılır: göz fonksiyonunu doğrudan etkileyenler (oküler disfonksiyon) ve vestibüler sistemden kaynaklananlar. Oküler disfonksiyon göz fonksiyonunu doğrudan etkileyen durumlardır.
Binoküler Görsel Disfonksiyon (BVD)
Binoküler görsel disfonksiyon (BVD), göz kaynaklı baş dönmesinin yaygın bir nedenidir. ABD’de insanların yaklaşık %20’sini etkiler. BVD’li kişiler genellikle önce vestibüler migren gibi nadir bir hastalıkla yanlış tanı alır. BVD’nin sık görülen bir alt tipi yakın mesafedeki nesnelere odaklanmak için gözlerin birlikte çalışamadığı yakınsama yetersizliğidir.
BVD gözlerin yanlış hizalanması nedeniyle gelişir; gözler beyne farklı konumlanmış iki görüntü gönderir. Bu olduğunda beyin durumu doğru işleyemez ve göz kaslarına yeniden hizalama sinyali verir. Bu zoraki hizalama geçici bir çözümdür ve daha fazla hizasızlığa yol açar.
Yanlış hizalama ve yeniden hizalamanın oluşturduğu döngü göz kaslarında yorgunluk ve nesnelerin hareket ettiği hissini doğurur. Semptomlar şunları içerir:
-
Baş dönmesi
-
Görsel vertigo
-
Göz yorgunluğu
-
Baş ağrısı
-
Bulantı
-
Anksiyete
-
Işık hassasiyeti
-
Denge sorunları
-
Sık baş eğme
-
Araç tutması
-
Boyun ağrısı
-
Okuma ve öğrenmede güçlük
BVD; travmatik beyin hasarı (TBI) ve inme gibi durumlarla bağlantılı olabilir. Ayrıca bazı insanlar yüz asimetrisi (bir gözün diğerinden daha yukarıda olması), göz kası sorunları veya sinir problemleriyle doğuştan BVD’ye yatkındır. BVD tedavisi gözlerin yanlış hizalanmasını mikro prizma merceklerle düzeltmeyi gerektirir. Bu mercekler ışığı bükerek her iki gözün ürettiği görüntüleri yeniden hizalar.
Travmatik Beyin Hasarı (TBI)
TBI’li kişilerin yaklaşık yarısı iyileşme döneminde baş dönmesi ve denge sorunları yaşar. Semptom şiddeti beyin hasarının yerine, ek yaralanmalara ve olası ilaç etkileşimlerine bağlıdır. TBI sonrası denge sorunlarının çeşitli nedenleri vardır; bunlar arasında görme problemleri bulunur ama en belirgin nedenler BVD ve iç kulak sorunlarıdır.
İnme
İnme sonrası kişiler sinir hasarına bağlı olarak göz hareketiyle ilişkili baş dönmesi yaşayabilir. İnme nedeni olan pıhtı göz sinirlerini etkilerse göz hareketleri de etkilenir. Bu hasar BVD veya nistagmus gibi diğer durumlar şeklinde kendini gösterebilir.
Nistagmus
Nistagmus, hızlı, tekrarlayan ve istemsiz göz hareketleriyle karakterize bir durumdur ve doğuştan ya da sonradan gelişebilir. Doğuştan nistagmus genellikle her iki gözü etkiler ve en çok bulanık görmeye yol açar. Belirtiler genellikle altı hafta ile üç aylık yaş arasında başlar. Edinilmiş nistagmus ise yaşamın ilerleyen dönemlerinde gelişir, genellikle altta yatan bir tıbbi durum veya ilaçlara bağlıdır ve bir ya da iki gözü etkileyebilir. Edinilmiş nistagmuslu kişiler genellikle ana semptom olarak “titreyen” görmeden bahseder.
Nistagmusun neden olduğu hızlı göz hareketleri sıklıkla vertigo ve baş dönmesine yol açar. Kişiler ayrıca ışık hassasiyeti, gece görüş sorunları ve denge güçlüğü yaşayabilir. Nistagmusun kendisi tehlikeli değildir ancak inme, beyin tümörü, kafa travması veya bazı iltihabi hastalıklar gibi ciddi bir beyin durumunun işareti olabilir. Yeni başlayan nistagmuslu kişiler bu potansiyel olarak hayatı tehdit eden durumları dışlamak için bir sağlık uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Vestibüler Disfonksiyon
Vestibüler disfonksiyon, iç kulakta (periferik) veya merkezi sinir sisteminde (merkezî) hasara bağlı olarak gelişen denge sorunlarını ifade eder. Hem merkezî hem de periferik vestibüler disfonksiyon göz hareketi sırasında nistagmus ve baş dönmesine yol açabilir.
Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo (BPPV)
Şiddetli baş dönmesi veya vertigo yaşayan bireylerin %20’sinde BPPV vardır; bu durum periferik vestibüler disfonksiyonun en yaygın nedenidir. BPPV, genellikle tek taraflı olan ve iç kulak kristallerinin anormal hareketi sonucu gelişen kısa baş dönmesi/vertigo ataklarına neden olur. Normalde iç kulak kristalleri iç kulağa tutunmuştur. Yerlerinden oynadıklarında yarım daire kanallarının en alt bölgesine hareket ederler. Bu hareket iç kulak mekanizması tarafından bir hareket olarak algılanır ve vertigo ortaya çıkar.
BPPV semptomları genellikle pozisyon değişiklikleriyle ve sabah uyanınca en belirgin hâle gelir. BPPV genellikle bir sağlık profesyoneli tarafından yapılan kapsamlı muayeneyle teşhis edilir. Bazı fizik muayene manevraları BPPV semptomlarını ortaya çıkararak tanıyı doğrulamaya yardımcı olur. Muayenede kullanılan manevralardan biri olan Epley manevrası, BPPV semptomlarını evde veya fizyoterapi sırasında tedavi etmek için de kullanılabilir.
Ménière Hastalığı
Ménière hastalığı periferik vestibüler disfonksiyona yol açan bir diğer yaygın durumdur. Genellikle vertigo, işitme kaybı ve kulak çınlaması (tinnitus) ile karakterizedir. Vertigo tipik olarak dakikalar ile saatler süren ataklar hâlinde ortaya çıkar. Kesin nedeni bilinmemektedir ancak iç kulaktaki endolenfatik kesede (endolenf adı verilen sıvıyla dolu bir organ) hacim değişiklikleriyle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Ménière hastalığı genellikle tek tarafı etkiler. Bununla birlikte bu hastalık tanısı alan bireylerin yaklaşık %17’sinde her iki tarafı tutan belirtiler gelişir.
Önemli olarak, Ménière hastalığı işitme kaybı veya tinnitus oluşturmayan vestibüler bir varyant şeklinde de kendini gösterebilir. Bu varyant, baş dönmesi ve denge semptomlarıyla seyreden ancak baş ağrısı olup olmamasına göre değişebilen vestibüler migrenden ayırt edilmesi zor olabilir.
Tedavi ve Yönetim
Baş dönmesi ve görsel vertigo belirtileri, altta yatan nedene bağlı olarak değişen tedavi ve yönetim stratejileri gerektirir. En önemli ilk adım semptomların nedenini doğru teşhis etmektir.
Semptomları Fizik Tedavi ile Tedavi Etmek
Baş dönmesini tedavi etmenin ilk adımı, altta yatan nedenini belirlemek ve ele almaktır. Burada açıklanan durumların çoğu uygun tıbbi yönetime rağmen kalıcı semptomlara neden olsa da, fizik tedavi ile ek rahatlama sağlanabilir. Hem oküler hem de vestibüler disfonksiyon için vestibüler rehabilitasyon faydalı olabilir.
Vestibüler rehabilitasyon, baş dönmesini ve dengesizliği hafifletmek için tasarlanmış egzersizleri içerir. Egzersiz toleransını artırmak için, bu egzersizler zaman içinde yavaş yavaş hız ve yoğunluk oluşturmaya odaklanır. Sonuç olarak, vestibüler rehabilitasyon programları önemli bir zaman yatırımı gerektirir. Vestibüler rehabilitasyon, vestibüler sistemi tekrar tekrar uyarmayı ve beynin baş dönmesine neden olmadan baş ve göz hareketlerini yapabilme yeteneğini artırmayı amaçlamaktadır.
Fizyowe Sağlıklı Yaşam ve Spor Merkezlerinde, vestibüler rehabilitasyon için uygunluğu belirlemek ve insanlara program boyunca rehberlik etmek için uzman fizyoterapistler mevcuttur. Doğru yapıldığında, vestibüler rehabilitasyon baş dönmesi ile yaşayan insanlar için yaşam kalitesini belirgin şekilde artırabilir. Fizyowe’de vestibüler rehabilitasyon alırken beklenen egzersizler arasında göz hareketi kontrolü, denge yeniden eğitimi, güçlendirme ve germe yer alır.
Özet
Göz hareketi ile baş dönmesi hissi denge problemleri oluşturabilir ve yaşam kalitenizi olumsuz etkileyebilir. Altta yatan nedeni belirlemek uygun yönetim ve semptomların hafifletilmesi için gereklidir. Fizik tedavi, oküler veya vestibüler disfonksiyona bağlı kronik baş dönmesi olan kişiler için etkili semptom yönetimi sunar. Bir kişinin baş ve vücut hareketine karşı toleransını artırarak denge problemlerinin azalmasına yardımcı olabilir. Vestibüler rehabilitasyon ve diğer denge odaklı fizik tedavi programları, bir kişinin baş dönmesi olmadan gözlerini hareket ettirme yeteneğini artırabilir.
Dengeyi ve baş dönmesini iyileştirmek için fizik tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgi edinmek istiyorsanız fizyowe şubelermizi arayabilir yada görüşmeye şubelermize gelebilirsiniz.
Fizyowe, Konya genelinde nitelikli sağlayıcılar tarafından çok çeşitli fizik tedavi hizmetleri sunmaktadır. Size yakın bir Fizyowe Sağlıklı Yaşam ve Spor Merkezi bulmak için Fizyowe.com adresindeki web sitemizi ziyaret edin. Yüksek vasıflı terapi sağlayıcılarımız %100 optimum sağlığınıza odaklanmıştır, böylece Hayatınızı Sevebilirsiniz®!
Baş dönmesi yaşayan kişilerin bir sağlık profesyoneliyle görüşmesi ve altta yatan nedenin doğru değerlendirilmesi, hem ciddi durumların erken tespit edilmesi hem de uygun tedaviye başlanması için kritik önemdedir.
